जेन जेडको उदयः अवसर, चुनौती र सम्भावना

कृप थापा

सन् १९९७ देखि २०१२ को बीचमा जन्मिएका, इन्टरनेट र स्मार्टफोनको युगमै हुर्केका युवाहरूलाई आज संसारले “जेन जेड” (Gen Z) भनेर चिन्छ। समयको दृष्टिले उनीहरू मिलेनियल पुस्ताको पछिल्लो लहर हुन्, तर अनुभवका दृष्टिले बिलकुल फरक। किनकि जन्मैदेखि डिजिटल प्रविधिसँग घुलमिल भएर हुर्किनु भनेको केवल प्रविधि सिक्नु मात्र होइन, सोच, व्यवहार र राजनीतिक चेतनासम्मलाई बदल्ने प्रक्रिया हो।

नेपालमै पनि करिब ३० प्रतिशत जनसंख्या यही समूहमा पर्छ। यी युवाहरूले बाल्यकालदेखि नै युट्युब, फेसबुक, टिकटक जस्ता सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरेका छन्। पुरानो पुस्ताले रेडियो सुनेर समाचार पाउँदा वा टेलिभिजन हेरेर विश्व बुझ्दा, यी युवाले स्मार्टफोनको सानो पर्दामै संसारलाई हेरे। यही कारण उनीहरूको दृष्टि विश्वव्यापी छ—प्रविधि, संस्कृति, राजनीति र अर्थतन्त्रका आन्दोलनहरू उनीहरूले केवल सुन्न मात्र होइन, प्रत्यक्ष अनुभव गरेर हुर्केका छन्।

तर जेन जेडको कथा केवल प्रविधि र अवसरको मात्र होइन; यसमा निराशा, चुनौती र संघर्ष पनि छन्। नेपालजस्तो मुलुकमा यो पुस्ताले देखेको वास्तविकता र त्यसबाट जन्मिएको आक्रोशले आज एक किसिमको सामाजिक–राजनीतिक विद्रोहको रूप लिन थालेको छ।

नेपालको राजनीतिक–आर्थिक पृष्ठभूमि : युवा आक्रोशको मूल जरा

नेपालको संविधानले समाजवाद उन्मुख आर्थिक रूपान्तरणको आकांक्षा प्रष्टै लेखेको छ। कृषि आधुनिकीकरण, उद्योगधन्दा स्थापना, रोजगारी सिर्जना, सर्वसुलभ शिक्षा–स्वास्थ्य र समान अवसरको सपना थियो। तर दुई दशकभन्दा बढीको राजनीतिक संक्रमणपछि आजको वास्तविकता बिल्कुल फरक छ।

औद्योगिकरणको मार्ग खुल्न सकेन। कृषिमा व्यवसायीकरण भएन। उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र विकास गर्न नसक्दा देश आयात–निर्भर रह्यो। भ्रष्टाचारको चरम अवस्था, ठूला ठूला घोटाला र नीति–निर्णयमा पारदर्शिताको अभावले राज्यप्रति जनताको विश्वास कमजोर हुँदै गयो।

सबैभन्दा ठूलो मार युवामा पर्‍यो। उच्च शिक्षित युवालाई पनि रोजगारीको सुनिश्चितता छैन। लाखौँ युवा गल्फ देश, मलेसिया र अन्य मुलुकमा श्रम गर्न बाध्य छन्। गाउँका खेत र घर खाली हुँदै छन्, जबकि नेताका परिवारहरू अकूत सम्पत्तिका मालिक बन्दै छन्।

यही असमानता र विफलताले युवा पुस्ताको सपना क्षणमै ध्वस्त पार्‍यो। देशभित्र अवसर देख्न नसकेका युवाले आफ्नो असन्तोषलाई सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रकट गर्न थाले। र यही डिजिटल असन्तोष नै जेन जेड आन्दोलनको पहिलो आधार बन्यो।

डिजिटल पुस्ता र सामाजिक सञ्जालको शक्ति

जेन जेड जन्मिँदा नै विश्व इन्टरनेटमा प्रवेश गरिसकेको थियो। स्मार्टफोन सामान्य हुँदै गइरहेको थियो। बाल्यकालदेखि नै उनीहरूले सामाजिक सञ्जाललाई केवल मनोरञ्जनका लागि होइन, विचार आदान–प्रदान र संघर्षको माध्यमका रूपमा पनि बुझे।

आजको समयमा फेसबुक, टिकटक, ट्विटर (एक्स) र इन्स्टाग्रामले समाचारको गतिको परिभाषा नै बदलिसकेको छ। कुनै घटनाको प्रत्यक्ष तस्बिर वा भिडियो सेकेन्डमै विश्वभर पुग्छ। यही माध्यमले युवाहरूलाई विश्वका अन्य देशका आन्दोलन र सफलताको कथासँग नजिक ल्यायो।

फिलिपिन्समा भ्रष्टाचारविरुद्धको युवा क्रान्ति, बंगलादेशको “जेन जेड क्रान्ति”, श्रीलंकामा आर्थिक संकटपछि युवा नेतृत्वमा भएको सरकारको पतन, म्यानमारको “जेनेरेसन वेभ”, हङकङको लोकतन्त्रको आन्दोलन—यी सबै उदाहरणले नेपालका युवालाई पनि प्रेरित गरिरहेका थिए। उनीहरूले बुझ्न थाले—डिजिटल मञ्च केवल मनोरञ्जनको स्थान होइन, परिवर्तनको शक्तिशाली हतियार पनि हो।

नेपो बेबी” ट्रेन्ड र नेपाली युवाको क्रोध

नेपालमा केही महिनाअघि “नेपो बेबी” नामको ट्रेन्ड टिकटक र अन्य सामाजिक सञ्जालमा एकाएक भाइरल भयो। नेताहरूका छोराछोरी र नातिनातिनाको विलासी जीवनशैली देखाउने भिडियोहरू सर्वत्र फैलिन थाले। लाखौँ रुपैयाँको ब्रान्डेड कपडा, निजी विदेश यात्रा, महँगा पार्टी र विदेशी गाडीको प्रदर्शन—यी सबै दृश्यले सामान्य युवाको कठिन जीवनसँग स्पष्ट तुलना गर्‍यो।

विदेशमा श्रम गरेर परिवार चलाउन बाध्य युवाले जब यस्तो विलासिताको दृश्य देखे, उनीहरूको मनमा आक्रोश स्वाभाविक थियो। यही आक्रोशले सामाजिक सञ्जालमा एउटा साझा असन्तुष्टि सिर्जना गर्‍यो, जसले सडकसम्म पुग्ने आन्दोलनको रूप लियो।

यसरी, “नेपो बेबी” ट्रेन्ड केवल मनोरञ्जनको सामग्री रहेन, यो भ्रष्ट शासन र राजनीतिक वंशवादविरुद्धको प्रतिवादको प्रतीक बन्यो।

स्वतःस्फूर्त आन्दोलन र नेतृत्वको अभाव

जेन जेडको यो आन्दोलन कुनै पार्टी वा स्थापित संगठनले सुरु गरेको होइन। यो स्वतःस्फूर्त हो, जसको मुख्य शक्ति सामाजिक सञ्जाल हो।

दुई दिनभित्रै आन्दोलनले देशको राजनीति हल्लायो। प्रधानमन्त्रीले राजीनामा दिनुपर्‍यो। तर आन्दोलनको यही स्वतन्त्रता यसको कमजोरी पनि हो। अझैसम्म स्पष्ट नेतृत्व छैन, साझा विचारधारा पनि ठोस रूपमा बनेको छैन।

विभिन्न समूहबीच आपसी अविश्वास र प्रतिस्पर्धा छ। कतिपय समूहले आफूलाई जेन जेडको प्रतिनिधि दाबी गर्छन्, तर एक आपसमा स्वीकार गर्दैनन्। यस्तो अवस्था लामो समय रह्यो भने पुराना दलमै युवाहरू फर्किन सक्ने खतरा छ।

जेन जेडको पहिचान र वैचारिक चुनौती

जेन जेड केवल उमेरको समूह मात्र होइन, एउटा सोच हो—समान अवसरको चाहना, भ्रष्टाचारविरुद्धको अस्वीकार, पारदर्शी शासन र जवाफदेही नेतृत्वको खोज। तर यसलाई राजनीतिक आन्दोलनको रूपमा दीर्घकालीन बनाउन वैचारिक आधार अपरिहार्य छ।

मार्क्सवादी दृष्टिले हेर्दा यो विद्रोह व्यक्तिगत नेताविरुद्धको मात्र होइन; अर्धसामन्ती र अर्धऔपनिवेशिक संरचनाको चुनौती हो। यो आन्दोलनले राज्यको संरचना नै प्रश्न गर्छ। तर यदि जेन जेडले यसलाई व्यवस्थित विचारधारा र संगठनात्मक संरचनामा परिणत गर्न सकेन भने, यो क्षणिक रोषमै सीमित हुन सक्छ।

अन्तरपुस्ता संवाद र सहकार्यको आवश्यकता

दीर्घकालीन परिवर्तनका लागि जेन जेडले पुराना पुस्तासँग संवाद गर्नैपर्छ। प्रजातन्त्रको संस्थागत विकास र स्थायित्वका लागि पुस्ताबीचको सहकार्य अपरिहार्य छ।

यसका लागि साझा प्लेटफर्म आवश्यक छ—जहाँ पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको ऊर्जा एकआपसमा सन्तुलित होस्। वैचारिक शिक्षा, डिजिटल सहभागिता र चुनावी बहसमा युवा पुस्तालाई नेतृत्वको अवसर दिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

युवा पुस्ता पुराना नेताको विफलता देखेर आक्रोशित छ, तर पुरानो पुस्ताको अनुभव र राजनीतिक संस्थागत स्मृति पनि महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति हो। त्यसलाई नफालेकोमा नै दीर्घकालीन स्थिरता सम्भव छ।

क्षेत्रीय प्रभाव र दक्षिण एशियाको राजनीतिक चेतना

दक्षिण एशियाको राजनीति लामो समयदेखि पुराना दल, परिवार केन्द्रित नेतृत्व र सैन्य–नोकरशाहीको प्रभुत्वमा अडिएको छ। तर भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश र श्रीलंकामा युवाहरूको असन्तुष्टि बढ्दै गएको छ।

नेपालमा सुरु भएको जेन जेडको विद्रोहले यी मुलुकका युवालाई पनि प्रेरणा दिन सक्छ। विशेषगरी डिजिटल मञ्चमार्फत सञ्जालमा जोडिएका युवाले सीमापार आन्दोलनको स्वरूप दिन सक्छन्। पाकिस्तानमा सैन्य बाहुल्यविरुद्धको आन्दोलन, श्रीलंकाको आर्थिक संकटपछि देखिएको युवा विद्रोह, भारतको किसान आन्दोलन—यी सबैसँग नेपाली जेन जेडको आन्दोलन जोडिन सक्ने सम्भावना छ।

यसरी हेर्दा, नेपालको यो आन्दोलन केवल आन्तरिक मुद्दा होइन; यो क्षेत्रीय राजनीतिक चेतनाको नयाँ चरणको संकेत पनि हो।

अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टान्त : सिंगापुरको सिकाइ

सिंगापुरका पूर्व प्रधानमन्त्री ली क्वान युले १९८० को दशकमा सूचना–प्रविधिको क्रान्ति देखे। उनले देशलाई कम्प्युटर प्रविधिमा लैजान शिक्षा, बैंकिङ र सरकारी तन्त्रमा व्यापक सुधार गरे। आफैंले कम्प्युटर चलाउन नजाने पनि छोरालाई कम्प्युटर विज्ञानमा पढ्न लगाए, शिक्षकलाई कम्प्युटर तालिम दिए, सरकारी कर्मचारीको तलब अनलाइन भुक्तानीको व्यवस्था गरे।

यस उदाहरणले देखाउँछ—राजनीतिक नेतृत्वले समयको प्रविधि पहिचान गरी युवा पुस्ताको क्षमता प्रयोग गर्न सके देशको विकास सम्भव हुन्छ। नेपालका नेताहरूले जेन जेडको डिजिटल दक्षता र ऊर्जा यस्तै सकारात्मक दिशामा प्रयोग गर्न सके राजनीतिक र आर्थिक रुपान्तरणको ढोका खुल्न सक्छ।

सम्भावना र खतरा : जेन जेडको भविष्य

जेन जेडको विद्रोहले देखाएको छ—नेपालमा युवाको ऊर्जा र असन्तोष अत्यन्त ठूलो छ। यसलाई व्यवस्थित गर्न सके नयाँ राजनीतिक अभ्यासको सुरुवात हुन सक्छ। पारदर्शी शासन, जवाफदेही नेतृत्व र समावेशी आर्थिक विकासको आधार यही पुस्ताले निर्माण गर्न सक्छ।

तर संगठनात्मक संरचना, दीर्घकालीन वैचारिक आधार र आपसी सहकार्य बिना यो आन्दोलन क्षणिक हुन सक्छ। पुराना दलले समयमै सुधार नगरे, नेतृत्व परिवर्तन नगरे र युवालाई अवसर नदिए, आन्दोलन अझ कट्टर हुन सक्छ। तर जेन जेडले पनि आक्रोशलाई मात्र राजनीतिक कार्यक्रमको विकल्प बनाउने गल्ती गर्न हुँदैन।

निष्कर्ष

जेन जेड केवल नयाँ उमेरको नाम होइन, नेपालको राजनीतिक–सामाजिक इतिहासको नयाँ अध्याय हो। भ्रष्टाचार र कुशासनविरुद्धको असन्तोषलाई डिजिटल शक्तिमा बदल्न सक्ने क्षमता यस पुस्तामा छ।

यदि यो ऊर्जा संगठन र विचारधारामा परिणत भयो भने, नेपालको मात्र होइन, दक्षिण एशियाको राजनीतिक संस्कृतिमा पनि ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। तर यदि युवाले आपसी सहकार्य र दीर्घकालीन दृष्टि विकास गर्न सकेनन् भने यो क्षणिक विद्रोहमै सीमित हुनेछ।

त्यसैले जेन जेडको भविष्य केवल उनीहरूकै हातमा छैन; पुराना पुस्ता, राजनीतिक दल र राज्यको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै छ। पारदर्शी शासन, अवसरको समान वितरण र अन्तरपुस्ता सहकार्यका माध्यमबाट मात्र यो पुस्ताको विद्रोह दीर्घकालीन प्रगतिमा बदलिन सक्छ।