हरितालिका तीज हिन्दू नारीहरूको प्रमुख धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो, जसले केवल देवी देवताको आराधना मात्र होइन, समाज, परिवार र संस्कृतिको निरन्तरतामा पनि गहिरो योगदान पुर्‍याउँछ। भाद्र शुक्ल तृतीयामा मनाइने यो पर्वको उत्पत्ति शिव पार्वतीको कथासँग सम्बन्धित छ। कथाअनुसार पार्वतीले कठोर तपस्या र अटुट व्रत गरेपछि भगवान् शिवसँग विवाह प्राप्त गर्न सकिन्। त्यसैले यो दिन महिलाहरूले अटल श्रद्धा, संयम र भक्तिभावका साथ उपवास गरी शिव पार्वतीको पूजा गरिन्छ।

तीज ब्रतको धार्मिक महत्त्व देवी पार्वतीप्रतिको भक्ति र दाम्पत्य जीवनको सुन्दर प्रतीकमा अवस्थित छ। विवाहित महिलाले पतिको दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्दै व्रत बस्छन् भने अविवाहित महिलाले योग्य पति प्राप्तिको लागि श्रद्धापूर्वक पूजा गर्छन्। तीजमा गरिएको व्रत र उपासना शिव–पार्वतीको दिव्य प्रेम र तपस्याको सम्झना हो, जसले जीवनमा आत्मसंयम, पवित्रता र श्रद्धाको मूल्यलाई उजागर गर्दछ ।

तीज नेपाली समाजमा महिला एकता र सांस्कृतिक उत्सवको महत्वपूर्ण पर्व हो। रातो वस्त्र, हरियो चूरा र पोतेले सुसज्जित महिलाहरू सामूहिक रूपमा भेला भई दर खाने, गीत गाउने र नाच गर्ने परम्परा अझै जीवित छ। यसले पौराणिक संस्कृतिलाई मात्र होइन, लोकसाहित्य, गीत संगीत र सामूहिक भावनाको संरक्षणलाई पनि जोड्दछ। तीजलाई महिलाको आफ्नै आवाज प्रकट गर्ने सांस्कृतिक माध्यमका रूपमा पनि लिने गरिन्छ, जहाँ गीतमार्फत् महिलाले सामाजिक पीडा, खुशी र चाहना व्यक्त गर्छन्।

तीज केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई सामाजिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण छ। यसले परिवारमा स्नेह र एकताको बन्धन मजबुत बनाउँछ। गाउँ देखि शहरसम्म बसोबास गर्ने महिलाहरू आफन्त भेट्न, अनुभव साट्न र सामाजिक सम्बन्ध प्रगाढ बनाउन तीज विशेष अवसर बन्छ। यसले महिला चेतना, अधिकार र सामूहिकताको भावनालाई मजबुत तुल्याउँछ। तीजमा गरिने गीत र सामूहिक उत्सवले महिलाको सामाजिक सशक्तिकरण र सांस्कृतिक आत्मसम्मानलाई उजागर गर्दछ ।

तीजको व्रत कठोर मानिन्छ। यस क्रममा केही सावधानी अपनाउन आवश्यक हुन्छः

स्वास्थ्यको ख्याल – पूर्ण निराहार बस्न कठिन हुने भएकाले कमजोर स्वास्थ्य वा रोगी महिलाले डाक्टरको सल्लाह अनुसार व्रतलाई लचिलो ढङ्गले गर्नुपर्छ।

शुद्धता र पवित्रता – व्रतका बेला मन, वचन र कर्म पवित्र राख्नुपर्ने मान्यता छ। झूटो बोल्नु, अपशब्द प्रयोग गर्नु वा अरूलाई दुःख दिनु व्रतको भावनासँग मेल खाँदैन।

मद्यपान र मांसाहार निषेध – ब्रत अवधिमा पूर्णरूपमा सात्त्विक भोजन मात्र ग्रहण गर्नुपर्छ।

अत्यधिक परिश्रम नगर्नु – भोकै र निराहार अवस्थामा शारीरिक श्रमले स्वास्थ्यमा असर गर्न सक्छ, त्यसैले विश्राम र ध्यान महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

सकारात्मक चिन्तन – शिव–पार्वतीको पूजा र प्रार्थनामा संलग्न भई जीवनमा शान्ति, प्रेम र सन्तुलन कायम गर्ने सोच राख्नुपर्छ।

निष्कर्ष:हरितालिका तीज धार्मिक दृष्टिले शिव पार्वतीप्रतिको श्रद्धा र तपस्याको प्रतीक हो भने सांस्कृतिक दृष्टिले महिलाको सामूहिक एकता र संस्कृतिको संरक्षण गर्ने माध्यम हो। सामाजिक दृष्टिले यसले परिवार, आफन्त र समाजलाई नजिक ल्याउँछ। तीज ब्रतका बेला आत्मसंयम, शुद्ध आचरण र स्वास्थ्यप्रतिको सावधानीलाई जोड दिनु व्रतको मूल सार हो। यसरी तीज केवल चाडपर्व नभई नेपाली समाजमा नारी धर्म, संस्कार र सांस्कृतिक सम्पदाको उज्यालो दीपशिखा हो।

हरितालिका तीज २०८२ को पावन अवसरमा नेपाली महिलाहरूलाई समाजमा विद्यमान लैंगिक विभेद¸ जातीय विभेद लगायत सबै प्रकारका असमानताहरूको अन्त्य गर्दै समतामूलक प्रगतिशील समाजको निर्माणतर्फ अग्रसर हुन उत्प्रेरित गर्न सकोस् भन्ने शुभेच्छा व्यक्त गर्दै नेपाली महिलाहरूको महान पर्व हरितालिका तीजको पावन अवसरमा स्वदेश तथा विदेशमा रहनु भएका सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनीहरूमा हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछु ।🙏🌹🇳🇵

जय नेपाल !!!
-सुमित्रा घिमिरे
केन्द्रिय सदस्य ,नेपाल बिध्यार्थी सघ