ट्रम्पको रवैयाले भारत र चीन नजिक आउलान् ?
समाचार सारांश
- दुई वर्षमा भारत र अमेरिकाको सम्बन्धमा आएको परिवर्तनबारे विश्लेषण गरिएको छ।
- ट्रम्पको नीतिका कारण भारतले रुसी तेल किनेको र युक्रेन युद्धमा अडान लिन नसकेको आरोप लागेको छ।
- भारतले आफ्नो राष्ट्रिय हित रक्षा गर्न सबै कदम चाल्ने जनाएको छ, तर अमेरिका-पाकिस्तान सम्बन्धको बढ्दो निकटताले थप समस्या निम्त्याउन सक्ने सम्भावना छ।
नयाँ दिल्ली । दुई वर्षभित्र, भारत र अमेरिकाबिचको अवस्था पूर्णरूपमा परिवर्तन भएको छ। यो निकै अचम्मको कुरा हो। किनभने दुई वर्षअघि मात्र प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीलाई ह्वाइट हाउसमा न्यानो स्वागत गरिएको थियो।
अमेरिकी संसद्मा उनको भाषणका लागि चर्को ताली बज्यो। त्यो क्षण बढ्दो रूपमा विभाजित संसारमा भारत अमेरिकाको भरपर्दो साझेदार हो भन्ने तथ्यको प्रतीक थियो।
राष्ट्रपति जो बाइडेनले मोदीलाई खुला हातले स्वागत गरे। यसको पछाडि दुई रणनीतिक उद्देश्य थिए – पहिलो, अमेरिका चाहन्थ्यो कि भारतले युक्रेनमा रुसको आक्रमणमा स्पष्ट अडान लिओस्। दोस्रो, चीनको बढ्दो प्रभावको सामना गर्न सक्ने गठबन्धनमा भारतलाई समावेश गर्नु।
दुई वर्षअघिसम्म, भारत अमेरिकाको नजरमा केवल एक साझेदार मात्र थिएन, तर एसियामा लोकतन्त्रको बलको स्तम्भ थियो।
केही कूटनीतिज्ञहरू निजी रूपमा विश्वास गर्छन्, यो व्यापार युद्धले छोटो अवधिमा भारतलाई हानि पुर्याउनेछ । तर तिनीहरू यो पनि विश्वास गर्छन् कि यसको कारणले गर्दा अमेरिकाले एक नजिकको साझेदार गुमाउन सक्छ – एक साझेदार जसले चीनको विरुद्धमा अमेरिकालाई मद्दत गर्न सक्छ।
ट्रम्पको करबारे निर्णय भारतको लागि ठुलो धक्का हो भन्ने कुरामा कुनै शंका छैन। तर भारतीय निर्यातकर्ताहरू पहिले नै यसको प्रभावका लागि तयारी गरिरहेका थिए।
भारतीय निर्यात संगठन महासंघ (एफआईईओ) ले यो निर्णयलाई ‘धेरै स्तब्ध पार्ने’ भनेको छ। यो शुल्क निर्णयले भारतको अमेरिकामा हुने कुल निर्यातको आधाभन्दा बढीलाई असर गर्ने यो संस्थाको विश्वास छ।
दिल्लीस्थित थिंक ट्याङ्क ग्लोबल ट्रेड रिसर्च इनिसिएटिभ (जीटीआरआई) ले अमेरिकामा भारतको निर्यात ४० देखि ५० प्रतिशतले घट्न सक्ने अनुमान गरेको छ।
जीटीआरआईका संस्थापक अजय श्रीवास्तवले संयम अपनाउन सल्लाह दिएका छन्। उनी भन्छन्, ‘भारत शान्त रहनुपर्छ। उसले बुझ्नुपर्छ, खतरा वा अविश्वासको अवस्थामा अर्थपूर्ण वार्ता हुन सक्दैन।’
केही विश्लेषकहरू ट्रम्पको रिस भारतले रुसी तेल किन्ने कारणले मात्र नभई युक्रेनमा युद्धविराम गराउन असफल भएको कारणले पनि हो भन्ने विश्वास गर्छन्।
चुनावअघि ट्रम्पले २४ घण्टाभित्र रुस र युक्रेनबिचको युद्ध रोक्ने दाबी गरेका थिए। उनले शपथ लिएको सात महिना भइसक्यो, तर यो सफल भएको छैन। यस्तो अवस्थामा, के भारत ‘सजिलो निशाना’ बनेको छ ?
- भारत दबाबमा आउने छैन
केही विज्ञहरूले ट्रम्पको नीतिमा गहिरो रणनीतिक भ्रम देख्छन्। यो ट्यारिफ आक्रमण दूरदर्शी नभएको बेइजिङस्थित राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक हुआङ हुआ विश्वास गर्छन् ।
हुआङ भन्छन्, ‘भारतले नोक्सान बेहोर्नेछ। तर अमेरिकाले बढी नोक्सान बेहोर्नेछ किनभने मलाई लाग्छ ट्रम्पको विदेश नीति भारततर्फ गलत दिशामा गइरहेको छ।’
उनका अनुसार यसले भारतलाई चीनको नजिक ल्याउन सक्छ। हुआङले भविष्यमा चीन र भारत अमेरिकी दबाबको सामना गर्न एकसाथ उभिनेछन्।
उल्लेखनीय छ, प्रधानमन्त्री मोदी सांघाई सहयोग संगठन (एससीओ) शिखर सम्मेलनमा भाग लिन चीन जान सक्छन्। वर्तमान परिस्थितिमा, मोदीले सी जिनपिङसँग मञ्च साझा गर्नु आफैँमा एउटा सन्देश हुनेछ कि भारत दबाबको अगाडि झुक्न सक्दैन।
- भारतको लागि कति ठुलो झट्का ?
ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालमा भारतको लागि रातो कार्पेट ओछ्याइने छैन जस्तो देखिन्छ। ब्राजिल पछि, अब भारतलाई पनि कुल ५० प्रतिशतको भन्सार शुल्क लगाइएको छ।
ह्वाइट हाउसले यसको कारण भारतले रुसी तेलको निरन्तर आयात गरिरहेको बताएको छ। ट्रम्पका अनुसार भारतले रुसी तेलको निरन्तर आयात गर्दा रुसलाई अलग्याउने अमेरिकाको प्रयास कमजोर हुँदैछ। भारतीय विदेश मन्त्रालयले यो निर्णयलाई ‘अनुपयुक्त र आधारहीन’ भनेको छ।
विज्ञप्तिमा भारतले आफ्नो ‘राष्ट्रिय हित’ को रक्षा गर्न आवश्यक सबै कदम चाल्ने कुरा दोहोर्याइएको छ।
- के ट्रम्प रुसको रवैयाबाट दुःखी छन् ?
ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालमा अमेरिकी कूटनीतिको प्रकृति फरक छ भन्ने कुरा बुझ्नु पनि महत्त्वपूर्ण छ। यस पटक ट्रम्पले आफ्नो कूटनीतिलाई व्यापारतर्फ मोड्दैछन्।
पूर्व भारतीय कूटनीतिज्ञ शरद सभरवाल भन्छन्, ‘राष्ट्रपति ट्रम्पले विगतमा धेरै देशहरूको हकमा हतारमा निर्णय लिएका छन् र पछि ती निर्णयहरू परिवर्तन गरेका छन्। धेरै पटक उनका भनाइहरू वार्तामा दबाब सिर्जना गर्न मात्र हुन्छन्।’
यो ट्यारिफ नीति अमेरिकाको लागि हानिकारक साबित हुने प्रोफेसर हुआङ हुआ विश्वास गर्छन् । उनले ट्रम्पबाट आउने यस्ता दबाबको सामना गर्न चीन र भारतबिचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउन आह्वान गरे। सायद यस सन्दर्भमा प्रधानमन्त्री मोदीको सम्भावित चीन भ्रमण धेरै महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।
- के यो केवल देखावटी मात्र हो ?
यदि वर्तमान अमेरिकी विदेश नीति व्यापारको माध्यमबाट साथीहरूलाई दबाब दिने रणनीति मात्र हो भने, त्यसैले सत्ताका गल्लीहरूमा एउटा कानेखुसी छ – ट्रम्प वास्तवमा भारतसँग रिसाएका छैनन्।
यदि रुस युद्धविराममा सहमत भयो भने सम्बन्ध फेरि स्थापित हुन सक्ने विज्ञहरूको विश्वास छ। तर प्रश्न छ – के यो ट्यारिफ युद्ध वास्तविक नीति हो, वा ट्रम्पले यसलाई बार्गेनिङ चिपको रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् ?
भारतीय पूर्वकूटनीतिज्ञ सभरवाल भन्छन्, ‘ट्रम्पले वास्तवमा भारतमा ५०% कर लगाउँछन् कि लगाउँदैनन् भनेर हेर्न हामीले पर्खनुपर्छ। यो थप २५% कर २७ तारिखबाट लागू हुनेछ, र दुई देशहरू बिचको अर्को व्यापार वार्ता त्यसको केही दिन अघि हुने तालिका छ।’
अर्थात्, वार्ताको लागि अझै पनि ठाउँ छ। भारतसँग विकल्पहरू छन् र यो उसलाई थाहा छ।
मोदी सरकार अहिलेसम्म आफ्नो प्रतिक्रियामा धेरै सतर्क रहेको छ। तर सभरवाल विश्वास गर्छन् कि भारतको प्राथमिकता स्पष्ट छ।
‘भारत सरकारले आफ्नो राष्ट्रिय हित र ऊर्जा सुरक्षाको रक्षा गर्ने बताएको छ। सरकारसँग के ठोस विकल्पहरू छन् मलाई थाहा छैन, तर हामीले संवादका माध्यमहरू खुला राख्नुपर्छ।’
- पाकिस्तानतिर झुक्ने ?
यी सबैका बीचमा, भारतलाई थप समस्यामा पार्न सक्ने कुरा भनेको अमेरिकाको पाकिस्तानसँग बढ्दो निकटता हो। सभरवाल पाकिस्तानमा भारतको उच्चायुक्त पनि भइसकेका हुन्।
उनी अमेरिकाको पाकिस्तान नीतिमा एउटा ढाँचा देख्छन्। सभरवाल भन्छन्, ‘पाकिस्तानसँग फेरि ‘लेनदेनमा आधारित’ सम्बन्ध उदाइरहेको देखिन्छ।’
लेनदेनको मुद्दामा, सभरवालले ट्रम्प परिवारको कथित क्रिप्टो व्यापारिक स्वार्थ र पाकिस्तानमा तेल अन्वेषणको अचानक उल्लेखलाई औँल्याउँछन्।
हाल पाकिस्तानमा न त कुनै ठुलो तेल भण्डार छ न त त्यहाँको सुरक्षा अवस्था स्थिर छ। सभरवाल भन्छन्, ‘वास्तवमा, यो सहयोगले अमेरिकाको अपेक्षा पूरा नगर्न सक्छ। पाकिस्तानलाई महत्त्व दिनु पनि भारतमाथि दबाब सिर्जना गर्ने प्रयासको एक हिस्सा जस्तो देखिन्छ।’
यद्यपि, यसको अर्थ भारत-अमेरिका सम्बन्ध फेरि सुधार हुन सक्दैन भन्ने होइन । रक्षा, प्रविधि, शिक्षा र गुप्तचर क्षेत्रहरूमा संस्थागत सम्बन्ध बलियो छ।
तर सम्बन्धको जग सम्मान हो – र त्यो हाल परीक्षण भइरहेको छ। यदि ट्रम्पले यही बाटोमा हिँडिरहे भने, उनले अमेरिकाबाट एक साझेदारलाई अलग्याउन सक्छन् जसले विश्वव्यापी शक्ति सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
ट्रम्पको कार्यले भारतलाई चीनको छाउनीमा सामेल हुन बाध्य नपार्ला, तर यसले स्वतन्त्र र सन्तुलित अडान अपनाउन बाध्य पार्न सक्छ।
एउटा यस्तो दृष्टिकोण जसमा अमेरिकाको प्रभाव कम हुनेछ। अहिले, बल ट्रम्पको कोर्टमा छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्